“Cuộc trò chuyện giữa Eiros và Charmion” (The Conversation of Eiros and Charmion, 1839) là một truyện ngắn đặc biệt trong sự nghiệp của Edgar Allan Poe, bởi lẽ nó thoát khỏi bối cảnh u ám, hẹp của những căn phòng kín hay những lâu đài đổ nát, để vươn lên một tầm vũ trụ bao la, nơi số phận của toàn bộ nhân loại bị đe dọa bởi một sự kiện thiên văn. Tác phẩm được kể lại từ cõi chết (Aidenn), nơi hai linh hồn Eiros và Charmion trò chuyện về khoảnh khắc tận thế của Trái Đất. Một sao chổi khổng lồ tiếp cận, và sự thay đổi thành phần khí quyển (oxy dư thừa, nitơ biến mất) dẫn đến một vụ hỏa hoạn toàn cầu, thiêu rụi mọi sự sống. Ở đây, Poe không dựa vào quái vật hay phù thủy, mà dựa vào chính những quy luật khoa học (dù mang tính giả định) để tạo nên một thảm họa có tính tất yếu, lạnh lùng và không thể tránh khỏi. Chất kinh dị trong truyện đến từ sự bất lực tuyệt đối của con người trước một lực lượng vô tri, vô cảm của tự nhiên, và từ khoảnh khắc tận mắt chứng kiến sự sụp đổ của mọi hy vọng.
Dù cách nhau hơn nửa thế kỷ, “Cuộc trò chuyện giữa Eiros và Charmion” của Edgar Allan Poe (1839) và “The Star” của H.G. Wells (1897) cùng thuộc về một dòng chảy ngầm đặc biệt trong văn học: thể loại cosmic horror và tận thế thiên văn. Cả hai tác phẩm đều lấy bối cảnh một thảm họa không đến từ bên trong xã hội hay chiến tranh, mà từ chính những khoảng không vô định giữa các vì sao – nơi con người hầu như không hiểu biết và hoàn toàn bất lực.
Điểm tương đồng nổi bật đầu tiên là sự xuất hiện của một thiên thể lạ (sao chổi trong Poe, hành tinh lạ trong Wells) đâm thẳng vào quỹ đạo Trái Đất, gây ra sự hủy diệt toàn cầu. Cả hai nhà văn đều sử dụng ngôn ngữ mang đậm chất khoa học – các phép tính quỹ đạo, thành phần khí quyển, ảnh hưởng vật lý – để tạo độ tin cậy và làm nổi bật sự phớt lờ lạnh lùng của vũ trụ đối với sinh mệnh nhỏ bé.
Thứ hai, cả hai truyện đều khai thác tâm lý của nhân loại khi đối diện với cái chết tập thể. Trong truyện của Poe, lúc đầu con người vẫn bám vào những suy luận hợp lý (sao chổi quá mỏng manh, không thể gây họa), và chỉ khi không thể chối cãi được nữa, họ mới rơi vào tuyệt vọng và mê sảng. Trong “The Star”, Wells cũng miêu tả một thế giới lưỡng lự giữa tin và ngờ, giữa lẽ thường và sự thật kinh hoàng, trước khi thảm họa thực sự ập xuống. Đặc biệt, cả hai đều khắc họa những nhân vật trí thức – nhà toán học, nhà thiên văn – là những người đầu tiên hiểu rõ bản chất tai họa, nhưng cũng chính họ là những người bất lực nhất, chỉ biết cúi đầu trước sự uy nghi của vũ trụ.
Điểm khác biệt cốt lõi nằm ở giọng điệu và triết lý. Poe thậm chí không miêu tả chi tiết thảm họa mà để nhân vật kể lại từ cõi chết, với một giọng văn đầy chất thơ, bi tráng và tôn giáo: cái chết đến như một sự “bùng nổ thành ngọn lửa mãnh liệt” trước sự chứng kiến của các thiên thần. Cái kết của Poe mang đậm tính siêu hình, như một sự phán quyết từ Đấng Tối Cao. Ngược lại, Wells theo đuổi một lối kể hiện thực, khách quan hơn, gần như phóng sự: ông kể lại chi tiết nước lũ cuốn trôi thành phố, những con tàu vỡ nát, những dòng người tháo chạy, và đặc biệt, kết thúc bằng một câu nói đầy mỉa mai của các nhà thiên văn trên Sao Hỏa, rằng Trái Đất chẳng hề hấn gì mấy – qua đó nhấn mạnh sự nhỏ bé đến phi lý của thảm họa loài người trong cái nhìn vũ trụ.
Nếu Poe dùng tận thế để khẳng định sự hiện diện của một quyền lực tối thượng đầy bí ẩn (dẫu khủng khiếp), thì Wells lại dùng nó để phơi bày sự thờ ơ lạnh lùng của vũ trụ – một vũ trụ chẳng quan tâm loài người sống hay chết. Cả hai, bằng những con đường khác nhau, đều chạm đến nỗi sợ nguyên thủy nhất: nỗi sợ bị xóa sổ bởi một thế lực vừa thực vừa không thể kháng cự, đến từ chính khoảng không mà ta ngước nhìn mỗi đêm.
Hello